Black Swan

Er is natuurlijk al van alles geschreven over deze indrukwekkende film. Hoeveel Natalie Portman is afgevallen (tien kilo). Hoe lang ze getraind heeft (tien maanden). Over de invloed van de balletkostuums in de mode. (Ja ik wil ook zo’n geweldige jurk van Chloé met rode balletschoentjes eronder) Over de overeenkomst tussen The Wrestler en The Black Swan: zelfde regisseur, zelfde thema en een zelfde soort parallelproces. De rol die ze perse wil dansen symboliseert precies het losmaakproces waar ze in zit, zoals de worstelaar worstelt met zijn leven naast de wedstrijd.

Het grote thema is echter de persoonlijkheidsontwikkeling van Nina onder de verstikkende moeder-dochterrelatie. Fantastisch gespeeld trouwens door beiden. Erica (moeder, gespeeld door Barbera Hurshey) en Nina (dochter, gespeeld door Natalie Portman, die hier zeer terecht een Oscar voor kreeg) zijn gevangen in een beklemmende symbiotische relatie. Nina kan zich hieruit enkel met veel kracht losrukken.
Deze film laat op subtiel angstaanjagende wijze zien hoe destructief het onverwerkte verleden van een moeder op haar kind kan zijn.

Erica (wat ‘de enige macht’ betekent) was een ambitieuze ballerina. Zo gedreven dat ze met de directeur van destijds haar dansgezelschap naar bed ging. Het leverde haar inderdaad een hoofdrol op: die van moeder. Het is goed om tijdens de film te blijven beseffen dat Nina (wat ‘kind’ betekent) een 28-jarige speelt. Nina oogt namelijk als een meisje van zestien.

Nina is onzeker, bedeesd en alleen. Ze zoekt zekerheid in een beheersend perfectionisme van haar balletcarrière. Alleen als ze danst lijkt ze bestaansrecht te hebben. Zo vindt ze enigszins controle en houvast in haar eenzaamheid. Ze slaapt in een roze-witte slaapkamer vol met knuffels en is ook zo gekleed. Iedere avond wordt ze toegedekt door haar moeder die dan ook nog een speeldoosje afspeelt. Ze noemt haar moeder Mommy. Ze heeft geen vriendinnen. Ze maakt zelfs geen contact met leeftijdsgenoten. Überhaupt met niemand. Haar moeder noemt haar consequent ‘My sweet girl’. Er zijn in huis geen sloten op de deur en om een beetje privacy te hebben schuift Nina de wasbox tegen de badkamerdeur, om haar ‘mommy’ even buiten te sluiten.

Als Nina voor het eerst door laat schemeren dat zij wellicht de hoofdrol in Het Zwanenmeer krijgt, damt moeder haar ambitie direct in en zegt dat het ook prima is als zij een hulpzwaan is. Haar ‘sweet little girl’ mag niet groeien. Moeder zelf werd zwanger op het moment dat zij precies deze hoofdrol had kunnen krijgen. Wanneer haar Nina uiteindelijk echt de zeer gewilde rol krijgt, koopt ze een gigantische taart. De perfectionistische prima ballerina weigert uiteraard. (Misschien haar eerste weigering ooit?) En moeder flipt direct door. Op dat moment wordt de wreedheid, verpakt in laagje liefdevolle onderdrukking, zichtbaar. Nina schrikt en ondanks haar weerzin likt ze angstig de slagroom van haar moeders uitgestoken vinger.

De hoofdrol bestaat uit het dansen van de witte- en de zwarte zwaan. Nina blijkt subliem de witte aangepaste zwaan te kunnen dansen, maar beheerst de sterke kwade zwarte verleidelijke zwaan niet, want Mommy’s sweet girl’ heeft dat stuk van zichzelf nooit kunnen ontwikkelen. Dat stuk zit bij haar moeder. Met bloed zweet en tranen probeert Nina de passie van de zwarte zwaan onder de knie krijgen. Ze rukt zich tijdens dat proces los van haar moeder.

Door de visueel gemaakte angsten van Nina, kruip je als het ware in haar hoofd. Gedachten, angsten, worsteling en realiteit lopen door elkaar heen. En wat zich daar afspeelt is geen pretje. Erica doet haar naam eer aan en oefent op alle vlakken macht over haar kind uit. Zo verschijnt zij ‘s avonds in een zwarte negligé in de slaapkamer van Nina en vraagt: ‘Are you ready for me?’ Sweet Nina weet haar moeder steeds vaker buiten te sluiten en uiteindelijk meet Nina zich een identiteit aan. En hoe. Via de concurrentie en verleiding van een collega danseres leert ze een hele andere kant van zichzelf kennen. De collega danseres bevrijdt haar op een spectaculair erotische wijze van het alom aanwezige juk van haar moeder. Nina kan zich daardoor vereenzelvigen met de zwarte zwaan en moeder heeft het nakijken. Ze verlost zich voor eeuwig uit de greep van de duivel.